Cà phê – ngành hàng xuất khẩu chủ lực của nông nghiệp Việt Nam

Cà phê từ lâu đã là một trong những ngành hàng chủ lực của nông nghiệp Việt Nam, không chỉ đóng góp lớn cho kim ngạch xuất khẩu mà còn tạo công ăn việc làm cho hàng triệu lao động. Hiện nay, ngành cà phê đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ theo hướng nâng cao giá trị, đặc biệt là thông qua việc tăng tỷ trọng xuất khẩu sản phẩm chế biến sâu thay vì chỉ tập trung vào cà phê nhân sống giá rẻ.

Số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, trong tháng 3/2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 200 nghìn tấn cà phê với tổng giá trị 1,16 tỷ USD. Lũy kế 3 tháng đầu năm 2025, cả nước đã xuất khẩu 509,5 nghìn tấn cà phê, thu về 2,88 tỷ USD. Mặc dù khối lượng giảm 12,9% so với cùng kỳ năm ngoái, giá trị lại tăng tới 49,5% – một kết quả tích cực cho thấy tác động rõ rệt của việc tập trung nâng cao giá trị sản phẩm thay vì chỉ dựa vào số lượng.

Đáng chú ý, giá xuất khẩu cà phê bình quân trong quý I/2025 đạt khoảng 5.656 USD/tấn, tăng 71,7% so với cùng kỳ năm 2024 – mức tăng vượt trội thể hiện xu hướng chuyển dịch sang các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn.

Việt Nam – cường quốc cà phê thế giới đang tái định vị giá trị

Trong năm 2024, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Brazil, với sản lượng chiếm 19% thị phần toàn cầu. Ngành này đóng góp 5,48 tỷ USD cho nền kinh tế, chiếm 8,7% tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản – chỉ sau gỗ, rau quả và gạo.

Tuy nhiên, điểm yếu của ngành là phần lớn vẫn xuất khẩu cà phê nhân sống – loại có giá trị thấp. Cụ thể, năm 2024, 90,4% khối lượng xuất khẩu là cà phê nhân, trong khi các sản phẩm chế biến sâu như cà phê rang xay và hòa tan – vốn có giá trị gấp đôi hoặc hơn – chỉ chiếm 9,6%.

Theo ông Tô Xuân Phúc – chuyên gia từ tổ chức Forest Trends, sự gia tăng từ 8,8% (2022) lên 9,6% (2024) trong tỷ trọng cà phê chế biến sâu là một tín hiệu tích cực, cho thấy ngành cà phê Việt đang từng bước thoát khỏi mô hình xuất khẩu thô và hướng đến chuỗi giá trị cao hơn. Giá FOB trung bình của cà phê chế biến sâu hiện gấp 2,23 lần so với cà phê nhân sống, tạo ra tiềm năng lớn về lợi nhuận nếu được đẩy mạnh hơn nữa.

Cơ hội từ thị trường xuất khẩu và các hiệp định thương mại

Cà phê Việt Nam hiện có mặt tại hơn 90 quốc gia trên thế giới. Trong đó, châu Âu là thị trường nhập khẩu cà phê nhân lớn nhất, với các nước tiêu biểu như Đức (14%), Italia (10%), Tây Ban Nha và Hà Lan. Hoa Kỳ dẫn đầu về nhập khẩu cà phê rang xay, trong khi châu Á là điểm đến chính của cà phê hòa tan – đặc biệt là Nhật Bản, Philippines, Trung Quốc và Indonesia.

Sự đa dạng trong cơ cấu thị trường là cơ sở vững chắc để doanh nghiệp cà phê Việt Nam tận dụng các hiệp định thương mại như EVFTA, CPTPP, RCEP… để mở rộng thị phần, giảm thuế và tăng khả năng cạnh tranh. Việc thâm nhập sâu hơn vào các thị trường khó tính sẽ là động lực quan trọng để doanh nghiệp cải thiện quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu quốc gia.

Những thách thức cần vượt qua

Mặc dù có nhiều tín hiệu tích cực, ngành cà phê Việt Nam vẫn đang đối mặt với không ít thách thức:

1. Diện tích cây cà phê già cỗi cần tái canh hiện chiếm khoảng 15% tổng diện tích, ảnh hưởng tới năng suất và chất lượng hạt.
2. Tỷ lệ đạt chứng nhận bền vững chỉ ở mức 29%, khiến sản phẩm cà phê khó đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường cao cấp.
3. Hình thức canh tác độc canh chiếm đến 70%, thường phụ thuộc vào phân bón hóa học và nguồn nước tưới, dẫn đến hệ quả môi trường nghiêm trọng như suy giảm mực nước ngầm và ô nhiễm đất.
4. Biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng và chất lượng cây trồng.
5. Tập quán thu hái, bảo quản chưa chuyên nghiệp khiến chất lượng cà phê sơ chế bị giảm sút.
6. Liên kết chuỗi giá trị còn rời rạc, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu tính bền vững.
7. Tỷ lệ cà phê được chế biến sâu còn thấp, chiếm chỉ 15% sản lượng, dẫn tới giá trị gia tăng thấp.
8. Thiếu chiến lược xây dựng và quảng bá thương hiệu cà phê Việt Nam ở tầm quốc gia, khiến sản phẩm ít được biết đến trên thị trường quốc tế.

Xu hướng chuyển đổi: Bền vững và giá trị gia tăng

Để duy trì vị thế và phát triển lâu dài, ngành cà phê đang buộc phải chuyển đổi theo hướng bền vững hơn – từ mô hình sản xuất, chế biến đến xây dựng thương hiệu. Các chính sách hiện nay không chỉ tập trung vào hỗ trợ trực tiếp mà còn mang tính toàn diện – từ tái canh, đào tạo nông dân, cải thiện chuỗi cung ứng đến xúc tiến thương mại.

Theo ông Đỗ Hà Nam – Chủ tịch Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam, giải pháp căn bản để nâng cao giá trị là:

• Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một vài thị trường lớn.
• Tận dụng tối đa các hiệp định thương mại tự do (FTA) để mở rộng thị trường và cắt giảm thuế quan.
• Tăng đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, nâng cao chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
• Đẩy mạnh xây dựng thương hiệu cà phê quốc gia, gia tăng nhận diện trên thị trường toàn cầu.

Ông Tô Xuân Phúc cũng nhấn mạnh rằng, để tăng giá trị gia tăng một cách bền vững, các giải pháp phải tập trung vào ba trụ cột chính:

1. Tái canh và cải tạo vườn cà phê, đảm bảo năng suất và chất lượng lâu dài.
2. Nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực chế biến, tập trung vào chế biến sâu.
3. Thắt chặt liên kết trong chuỗi giá trị sản xuất – tiêu thụ, từ người trồng – nhà chế biến – doanh nghiệp xuất khẩu đến thị trường tiêu dùng.

Góc nhìn từ EximGPT: Tối ưu xuất khẩu cà phê bằng công nghệ số

Trong quá trình chuyển đổi và gia tăng giá trị ngành cà phê, công nghệ đang đóng vai trò ngày càng quan trọng – từ truy xuất nguồn gốc, quản lý chuỗi cung ứng đến tiếp thị và tìm kiếm đối tác quốc tế. Đây cũng chính là lĩnh vực mà EximGPT đang đồng hành cùng doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam.

Với các tính năng như:

• Tự động hóa soạn thảo email xuất khẩu bằng tiếng Anh thương mại chuyên ngành, giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng quốc tế chuyên nghiệp hơn.
• Phân tích thị trường và gợi ý chiến lược tiếp cận dựa trên xu hướng xuất khẩu mới.
• Tạo thư chào hàng, chào giá, thư nhắc follow-up và hợp đồng chỉ trong vài cú click, tiết kiệm thời gian và tăng tỷ lệ phản hồi.
• Đề xuất mẫu thư phù hợp cho từng nhóm thị trường như EU, Mỹ, châu Á, dựa trên đặc thù sản phẩm cà phê (nhân sống, hòa tan, rang xay…).

EximGPT không chỉ là một công cụ, mà là một người đồng hành thông minh giúp doanh nghiệp Việt vươn ra thị trường toàn cầu – nhanh hơn, hiệu quả hơn và chuyên nghiệp hơn.

Kết luận

Ngành cà phê Việt Nam đang ở ngã rẽ quan trọng: hoặc tiếp tục đi theo lối mòn của xuất khẩu sản phẩm thô, hoặc chuyển mình mạnh mẽ theo hướng bền vững và giá trị cao. Việc tăng tỷ trọng xuất khẩu chế biến sâu là bước đi đúng đắn, nhưng cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nông dân – doanh nghiệp – Nhà nước – công nghệ.

Trong đó, công cụ như EximGPT có thể đóng vai trò đòn bẩy giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tận dụng tối đa cơ hội từ các hiệp định thương mại, rút ngắn thời gian tìm kiếm khách hàng và nâng cao hiệu quả xuất khẩu.

Chuyển đổi số và chế biến sâu – đó chính là "cặp bài trùng" để đưa cà phê Việt Nam chinh phục các thị trường khó tính và giữ vững vị thế trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu.